NIECAŁE  STO  LAT

”Blast To Freeze. Sztuka brytyjska w dwudziestym wieku” to tytuł wystawy, prezentowanej obecnie w Muzeum Sztuki w Wolfsburgu. Wystawa jest przedsięwzięciem monumentalnym a może nawet i epokowym, nie tylko dlatego, że jest największą, dotychczasową retrospektywą sztuki brytyjskiej  poza Wielką Brytanią. Brytyjska artystyczna masa i klasa, pokazana w mieście Volkswagena i przez Volkswagen Financial Services AG sponsorowana, powoduje chwilowy zawrót głowy.

URSZULA USAKOWSKA-WOLFF

 “Blast To Freeze” jest tytułem programowym, nawiązującym do wydarzeń, rozpoczynających i kończących “krótki dwudziesty wiek” sztuki brytyjskiej. Jego początek wyznacza czasopismo awangardowe “Blast!” (co można przetłumaczyć jako sygnał, eksplozję, detonację), wydawane w 1914 roku przez grupę literacko-artystyczną, określającą się mianem  wortycystów, zaś koniec legendarna już dziś wystawa “Freeze” (marznąć, zamieniać się w sopel lodu), którą z inicjatywy Damiena Hirsta w 1988 roku zorganizowali studenci londyńskiego Goldsmiths College of Art  w wolnostojącej, zaniedbanej sali sportowej londyńskiej dzielnicy Docklands. Był to początek formacji, zwanej “Young British Art”. Jej nazwa, wymyślona przez Charlesa Saatchi, magnata reklamowego i kolekcjonera, stała się symbolem twórczej energii pokolenia, które na parkiety sztuki wkroczyło pod koniec lat osiemdziesiątych i szturmem zdobyło czołowe pozycje w międzynarodowym rankingu artystycznym, głównie dzięki protekcji i zakupom majętnego sponsora i miłośnika chodliwej sztuki.  “Freeze” było tymczasowym szczytem i punktem końcowym w rozwoju artystycznego modernizmu w Wielkiej Brytanii, który zgodnie z tezą organizatorów wolfsburskiej wystawy, dyrektora Muzeum Sztuki Gijsa van Tuyla (ur. 1941) i Henry Meyrica Hughesa (ur. 1942), byłego dyrektora Hayward Gallery w Londynie, rozpoczął się podczas pierwszej wojny światowej od wspomnianego wortycyzmu. Pod tą nazwą, pochodzącą od łacińskiego rzeczownika “vortex” (“wir”) występował ruch literatów i artystów, brytyjskie wydanie futurystów i kubistów. Grupa, skupiona wokół Jacoba Epsteina i Percy Windhama Lewisa (1882 - 1957) założyła w 1914 roku czasopismo “Blast, review of the great English vortex”, odcinające się od obowiązujących wówczas w Wielkiej Brytanii kierunków literackich i artystycznych, nawiązujących do romantyzmu. Mimo że wortycyści działali stosunkowo niedługo, ich  wpływ na artystów lat dwudziestych i trzydziestych był ogromny, starali się oni bowiem stworzyć specyficzną, angielską formę awangardy.

Stonowane dowody artystycznej mody

O tym, że niezupełnie im się to udało, przekonać się można na wystawie “Blast to Freeze”. Dokonania malarskie lat dwudziestych, trzydziestych, czterdziestych aż po późne lata pięćdziesiąte są raczej mało oryginalnymi przykładami obowiązujących wówczas w Europie, głównie we Francji, Włoszech i Hiszpanii kierunków i mód artystycznych. Komu nieobce są dzieła Marinettiego, Matisse’a, Legera, Braque’a, Salvatore Dali, Laurensa, Magritte’a i innych wiodących modernistów, dla tego prace ich brytyjskich kolegów są mało odkrywcze i nie dorównują oryginałom. Brytyjskie -izmy pierwszej połowy dwudziestego wieku nie są mocną stroną  tej sztuki, obrazy i rysunki sprawiają wrażenie dèja vu. Jedyne, co uderza w tych pracach, to niezwykle stonowana kolorystyka: miała być detonacja, a skończyło się na ledwo słyszalnym tupnięciu. Malarstwo brytyjskie pierwszej połowy minionego stulecia z dzisiejszej perspektywy ma przede wszystkim znaczenie historyczno-dokumentalne, jest historycznym dokumentem, wyrazem europejskości i ponad narodowej uniwersalności tej sztuki. Jest dowodem na to, że szczególnie począwszy od lat trzydziestych była sztuką otwartą na docierające głównie z Paryża nowości: abstrakcję, z jej czołowymi brytyjskimi przedstawicielami, Benem Nicholsonem (1894 -1982) i jego drugą żoną Barbarą Hepworth (1903 - 1975), którzy przyłączyli się do paryskiej grupy “Abstraction-Création” i surrealizm, którego główny brytyjski eksponent Roland Penrose (1900 - 1984) należał do kręgu artystyczno-literackiego, skupionego wokół ojca surrealizmu, André Bretona. Dość mocną stroną malarstwa brytyjskiego pierwszej połowy dwudziestego wieku wydaje się być figuratywność: począwszy od przejmujących obrazów batalistycznych Christophera Nevinsona (1889 - 1946) i wojennych rysunków Percy Wyndhama Lewisa z lat 1915-1919, poprzez foto realistyczne akty i portrety Stanley Spencera (1891 - 1959) z lat trzydziestych w stylu “Nowej Rzeczowości”, którego kontynuatorem wydaję się być w prostej linii Lucian Freud. Malarstwo brytyjskie pierwszej połowy dwudziestego wieku nie zaskakuje ani nie pozwala na szczególne odkrycia, chyba poza Humphreyem Jenningsem (1907 - 1950). Jego niewielki rysunek ”Komoda ze szwajcarską roladą” z 1936 roku wydaje się być prekursorem pop artu, kierunku, który faktycznie spowodował, że sztuka brytyjska (poza Henry Moorem i Francisem Baconem), wkroczyła na arenę międzynarodową. Ale nastąpiło to dopiero na początku lat sześćdziesiątych.

Kuźnia kadr Brit Art

 W latach sześćdziesiątych tkwią także korzenie sztuki brytyjskiej następnej dekady: land artu Richarda Longa (ur. 1945), minimalizmu i konceptualizmu Richarda Hamilltona (ur. 1922), Michaela Craiga-Martina (ur. 1941), Gilberta&George i grupy Art&Language (z której ”Leninem według Pollocka”, pokazywanym na wystawie ”Sztuka po sztuce” w Bremie,  także i w Wolfsburgu można obcować).  Z kolei ”New British Sculpture”, nowa rzeźba brytyjska, rozwijająca się w latach osiemdziesiątych za sprawą Tony Cragga, Richarda Deacona i Anisha Kopora, którzy dziś zaliczani są do czołówki międzynarodowych rzeźbiarzy, utorowała drogę pokoleniu ”Freeze” na liczące się w świecie parkiety sztuki. Zarówno poprzednicy jak ich następcy wyszli bowiem z wiodącej kuźnią kadr artystycznych, jaką od przełomowego 1968 roku jest londyńskie Goldsmith College of Art, którego profesorem był  od 1973 do 1988 roku Michael Craig-Martin, znany kontestator i konceptualista, znający się doskonale na technice artystycznego marketingu. Jego studenci, rzeźbiarka Rachel Whiteraed, malarz Garry Hume i Damien Hirst kończą w Wolfsburgu krótki wiek brytyjskiej sztuki. Są to jak wiadomo artyści z sensacyjnej kolekcji Charlesa Saachi, który w porę zrozumiał, że u schyłku ubiegłego stulecia reklama stała się najważniejszą ze sztuk.

Jako że  ”Blast To Freeze”  jest przedsięwzięciem o wiekowym rozmiarze i bilateralnej, państwowej wadze, patronat nad wystawą objęli przywódcy Wielkiej Brytanii i Niemiec. Życzliwe słowa premiera Tony Blaira i kanclerza Gerharda Schrődera zamieszczone są we wstępie do niezwykle udanego katalogu wystawy, istnej kopalni wiedzy o sztuce brytyjskiej w dwudziestym wieku, jej aspektach historycznych, socjologicznych, politycznych, towarzyskich i jej związkach ze sztuką międzynarodową. Ale najlepszy nawet katalog nie jest w stanie oddać ducha tej wystawy - jednego z najciekawszych, tegorocznych wydarzeń artystycznych w Niemczech, które doszło do skutku również dzięki pomocy Jacka Ojrzyńskiego i Marii Morzuch z Muzeum Sztuki w Łodzi. Jedynego muzeum z naszej części Europy, które na ”Blast To Freeze” wypożyczyło dwa brytyjskie obrazy z początku lat sześćdziesiątych krótkiego dwudziestego wieku.

Text: Urszula Usakowska-Wolff

Katalog wystawy w niemieckiej i angielskiej wersji językowej ma 370 str., 168 reprodukcji barwnych i 200 reprodukcji biało-czarnych, wydany został przez Verlag Hatje Cantz, 2002. W Muzeum Sztuki w Wolfsburgu kosztuje 39 €; w księgarniach 49,80 €.

Po pobycie w Wolfsburgu „Blast To Freeze” zostanie pokazana w Musée d’art Moderne Les Abattoir w Tuluzie.

Dalsze informacje: http://www.kunstmuseum-wolfsburg.de/