|
Nie istnieje chyba większy kontrast niż między poprzednią wystawą Jeffa Koonsa i obecną ekspozycją Edvarda Muncha w Kunsthalle w Bielefeldzie: przedtem nieskazitelne i monumentalne migawki beztroskiego świata konsumpcji u schyłku dwudziestego wieku z pozornie piękną i doskonałą powierzchnią, której amerykański gwiazdor arytstyczny z lubością się poświęca, teraz ponure pejzaże umęczonej duszy, symbole samotności i wyobcowania wrażliwej jednostki na progu dwudziestego stulecia autorstwa norweskiego malarza Edvarda Muncha w jego sprowadzonych do ludzkich rozmiarów malowidłach, rysunkach i drzeworytach. Niecałe
sto lat dzieli tych obu artystów, spinających klamrą
artystyczny wiek, który rozpoczął się od bulwersujących,
choć wyciszonych i tęsknych pejzaży intymnych i zakończył
się na jaskrawym hołdzie dla powierzchni, której wydaje się
brakować jakiegokolwiek głębszego sensu. Droga z głębin
na powierzchnię ma jednak coś wspólnego: osamotnienie i
wyobcowanie indywiduum w społeczeństwie osiągnęło
szczyt dzięki idealizacji świata towarów. Umęczona dusza
ma dziś na domiar wszystkiego (niepo)kojącą mękę
wyboru konsumcyjnego nadmiaru. Bolesne doświadczenia Edvard Munch, urodzony w 1883 roku w norweskiej stolicy Christiana (dziś
Oslo), już w dzieciństwie poznał choroby, nieszczęścia,
strach i śmierć. Jego ojciec Christian Munch był głęboko
religijnym lekarzem wojskowym o skromych dochodach. Jego o dwadzieścia
lat młodsza żona zmarła na gruźlicę, kiedy
Edvard miał pięć lat. Edvard nie cieszył się
także najlepszym zdrowiem, ale to jego starsza siostra Sophie stała
się następną ofiarą gruźlicy. Jego młodsza
siostra Laura cierpiała na chorobę, zwaną wówczas
melancholią. Z pięciorga rodzeństwa tylko jego brat
Andreas ożenił się, ale zmarł wkrótce po ślubie.
Choroby, nieszczęścia i śmierc, stale towarzyszące
życiu Edvarda Muncha, znalazły więc także
odzwierciedlenie w jego malarstwie. Do czterech razy sztuka “Edvard Munch. 1912 w Niemczech” nazywa się wystawa, pokazywana obecnie w Kunsthalle w Bielefeldzie, nawiązująca z jednej strony do słynnej prezentacji Norwega, okrzykniętego “ojcem ekspresjonistów”, która odbyła się w 1994 roku w hamburskiej Kunsthalle. Z drugiej strony Kunsthalle w Bielefeldzie kontynuuje rodzimą tradycję wystawienniczą, gdyż już w 1907 roku Salon Sztuki Fischer pokazał 44 obrazy i grafiki Mucha, które jednakże nie spotkały się z życzliwym przyjęciem bielefeldzkiej publiczności. Od tamtego czasu wiele się, choć powoli, na szczęście zmieniło. Tak więc w 1931 roku Städtisches Kunsthaus (Miejski Dom Sztuki) w Bielefeldzie wystawił 18 obrazów i 115 graficznych dzieł norweskiego artysty, nie uznawanego wówczas jeszcze za “zdegenerowanego”. Na następną wystawę Muncha mieszkańcy Bielefeldu musieli jednak czekać aż 49 lat, bowiem dopiero w 1980 roku tutejsza Kunsthalle zaprezentowała jego obszerną retrospektywę pod tytułem ”Miłość, strach, śmierć”, czyli rysunki i grafiki ze zbiorów Munch-museet w Oslo. Najnowsza bielefeldzka prezentacja, a więc czwarty wielki pokaz Muncha w stolicy Wschodniej Westfalii, z trzydziestoma wybranymi pracami na płótnie i papierze z lat 1899 - 1912 była wstępnie zaplanowana jako rekonstrukcja słynnej wystawy Sonderbundu, która w 1912 roku odbyła się w Kolonii i w której Edvard Munch odgrywał wiodącą rolę. W tamtejszej “Sali honorowej” o numerze 20 pokazano wówczas 32 jego dzieła: porterty, pejzaże i symboliczne kompozycje z ostatnich 23 lat. Zaledwie połowa tych obrazów mogła zostać obecnie zaprezentowana w Bielefeldzie, gdyż niektóre z nich podlegają ze względów konserwatorskich “całkowitemu zakazowi wypożyczania”, jak podkreślił dyrektor Kunsthalle w Bielefeldzie, dr Thomas Kellein. W
kontekście historii sztuki Żeby móc pokazać wystawę w odpowieniej masie, została
ona uzupełniona o dodatkowe obrazy Muncha, wśród których
znajduje się “Wiejska ulica w Kragerř”, na stałe
wypożyczona od Fundacji Staffa oraz inne ekspresjonistyczne obrazy
jego artystycznych kolegów, wśród których znajdują się
min. Kirchner, Heckel, Macke i Jawlenskij, a więc artyści,
biorący (w nieco skromniejszym stopniu) udział w wystawie kolońskiego
Sonderbundu w 1912 roku. W ten sposób wystawa w Kunsthalle w
Bielefedzie pokazuje prace Muncha w kontekście historii sztuki i
obrazuje jego wpływ jako prekursora i faktycznie “ojca
ekspresjonizmu”, który ze swej strony znajdował się także
pod wpływem młodszych od niego malarzy. Jak widać na
“Wiejskiej ulicy w Kragerř”, paleta jego kolorów znacznie rozjaśniła
się, jego motywy stały się bardziej realistyczne i mniej
ponure, gdyż przepojone jasnym światłem. Dotychczasowy
malarz wielkomiejski począwszy od 1911 roku odnajdywał świat
swoich obrazów coraz częściej w przyrodzie. Melancholia niejedno ma imię Konserwatorskie powody sprawiły, że drugie piętro i tak już skąpo oświetlonej Kunsthalle w Bielefedzie, na którym pokazywana jest wystawa “Munch. 1912 w Niemczech”, jest oświetlone jeszcze bardziej spartańsko. Nie wpływa to jednak negatywnie na eksponowane tam dzieła, a nawet wzmacnia uczucie smutku, samotności, wręcz beznadziejności z nich emanujące. Zwiedzającym udziela się wszechobecna melancholia, która tchnie z obrazów z 1894 i 1899 oku pod tym właśnie tytułem. Ostatni jest wstrząsającym portretem jego siostry Laury, wegetującej w całkowitej izolacji na oddziale psychiatrycznym jednego ze szpitali w Christianie, , nie poznającej najbliższych, zamkniętej do końca życia w hermetycznym, niedostępnym świecie. Postacie na innych portretach też wydają się być uwięzione w fizycznych powłokach bądź społecznych rolach, które zmuszone są odgrywać. Norweski poeta Jappe Nilssen, namalowany przez Muncha w 1908 roku, stoi wprawdzie mocno na ziemi i trzyma demonstracyjnie obie ręce w kieszeniach, jego wzrok wydaje się jednak nieobecny, jakby pochodził z jakichś niezbadanych głębin. Jego samotność podkreślają jeszcze bardziej fioletowe, ceglaste i zielonkawe kolory, które również i na innych obrazach Muncha są symbolem melancholii, bez względu na to, czy pokazują niemożność porozumienia między płciami (“Płodność, 1884? oraz “Amor i Psyche”, 1907) bądź też daremną walkę artysty z nałogiem picia (“Autoportret z butelką wina”, 1906). Człowiek jest niewolnikiem losu, który niezbyt często mu sprzyja,
nawet jeżeli nie poskąpił mu talentu, zaszczytów i
uznania społecznego. Symbolem duchowych otchłani są także
pejzaże Muncha, nad którymi unosi się ciemne, zwiastujące
nieszczęście niebo: “Kościół w lesie” (1899)
przypomina raczej upiory zamek zaś “Dzieci w lesie” zamarły
przed zasłoną przyrody, za którą w każdej chwili
rozpocząć się może walka niekontrolowanych namiętności,
w której nie ma wygranych. Życie jest niszczycielskie i jego
desktrukcyjnej sile nikt nie jest w stanie się oprzeć. Na wysokości czasu Melancholia: synonim choroby, nieszczęścia, śmierci i żałoby,
które towarzyszyły Edvardowi Munchowi od dzieciństwa, należy
- co szczególnie wyraźnie widać na obecnej wystawie w
Kunsthalle w Bielefedzie - do głównych motywów jego ciągle
jeszcze niezywkle aktualnej i nowoczesnej sztuki. Pejazaże jego umęczonej
duszy są dziś bardziej niż kiedykolwiek na wysokości
czasu, nawet jeżeli czas stara się okrzyknąć fasadę
miarą wszystkich spraw. Edvard Munch. 1912 in
Deutschland 24.11.2002 -
16.02.2003 Z okazji wystawy ukazał się katalog pod redakcją dr Thomasa
Kelleina z licznymi tekstami i dokumentami i barwnymi reprodukcjami
wszystkich eksponowanych dzieł. Ma on 145 stron i kosztuje 16 €.
|
